Περιοχές ηλιακών κηλίδων ορατές στον Ήλιο σε εικόνα που ελήφθη από την πόλη του Κουβέιτ τον Απρίλιο του 2022. ( AFP / YASSER AL-ZAYYAT)

Βρετανός τηλεοπτικός καλεσμένος διατυπώνει ψευδείς ισχυρισμούς σχετικά με την αύξηση της θερμοκρασίας, το CO2 και τα κλιματικά μοντέλα

©AFP 2017-2022 Με την επιφύλαξη κάθε δικαιώματος

Σε μια βρετανική τηλεοπτική συνέντευξη, η οποία προβλήθηκε χιλιάδες φορές στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στην Ευρώπη και στην Ελλάδα, εμφανίζεται ένας άνδρας που ισχυρίζεται ότι η υπερθέρμανση του πλανήτη είναι φυσική, ότι το CO2 δεν έχει αποδεδειγμένη επίδραση στο κλίμα, ότι το φαινόμενο του θερμοκηπίου είναι αμελητέο και ότι τα υπολογιστικά μοντέλα που χρησιμοποιούνται για τη μέτρηση της κλιματικής αλλαγής είναι στρεβλά. Όμως ο ομιλητής δεν είναι ειδικός στο κλίμα, οι ειδικοί λένε ότι οι ισχυρισμοί είναι ψευδείς και οι επιστήμονες παγκοσμίως συμφωνούν στη συντριπτική τους πλειοψηφία ότι ο άνθρωπος θερμαίνει τον πλανήτη καίγοντας ορυκτά καύσιμα.

Η συνέντευξη με τον Brian Catt, ο οποίος παρουσιάζεται ως "φυσικός", μεταδόθηκε από το κανάλι TalkTV και αναρτήθηκε στη σελίδα του στο Facebook στις 14 Αυγούστου 2022. Κοινοποιήθηκε ευρέως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στα αγγλικά και αργότερα στα ελληνικά στην ιστοσελίδα EL.gr, καθώς και στη σελίδα τους στο Facebook στις 24 Αυγούστου 2022.

Στο βίντεο, ερωτηθείς αν οι άνθρωποι έχουν «δίκιο να πανικοβάλλονται» για την κλιματική αλλαγή, ο Catt απάντησε: «Βασικά θα πρέπει να χαλαρώσουν, απλά και μόνο επειδή αν πήγαιναν και κοιτούσαν τη φυσική ιστορία της Γης, η οποία έχει ξεδιαλύνει από τότε που δημιουργήθηκαν αυτοί οι κλιματικοί μύθοι από τον ΟΗΕ, θα διαπίστωναν ότι στην πραγματικότητα αυτό που συμβαίνει τώρα είναι σχεδόν απόλυτα φυσιολογικό».

Άλλες αναρτήσεις στο Facebook που μοιράζονται το ίδιο άρθρο με το βίντεο στην Ελλάδα εντοπίστηκαν εδώ και στο Twitter εδώ.

Στο οκτάλεπτο απόσπασμα της συνέντευξης, ο Catt διατυπώνει αρκετούς ακόμη αβάσιμους ισχυρισμούς σχετικά με την παγκόσμια κλιματική αλλαγή. Οι ειδικοί σε θέματα κλίματος που ερωτήθηκαν από το AFP εξήγησαν γιατί οι ισχυρισμοί είναι ψευδείς. Οι απαντήσεις τους παρουσιάζονται αναλυτικά παρακάτω.

Στιγμιότυπο της παραπλανητικής ανάρτησης στο Facebook. Λήψη εικόνας: 25/08/2022

Μια αναζήτηση στο Google Scholar έδειξε ότι ο Brian Catt έχει υποβάλει έγγραφα στο SSRN, έναν εκδότη «προ-τυπωμένων» μελετών που δεν έχουν ακόμη πιστοποιηθεί μέσω της κανονικής διαδικασίας επιστημονικής αξιολόγησης.

Ένα άρθρο που δημοσιεύθηκε στις 24 Αυγούστου στον ερευνητικό ιστότοπο για το κλίμα DeSmog περιγράφει λεπτομερώς ορισμένες από τις δραστηριότητες του Catt, συμπεριλαμβανομένης μιας ανάρτησης στο ιστολόγιο που δημοσίευσε κατηγορώντας τα Ηνωμένα Έθνη και τους ακτιβιστές της πράσινης εκστρατείας ότι χρησιμοποιούν «ναζιστικές» μεθόδους για να επιβάλουν μια «μαρξιστική δυστοπία».

«Δεν έχει κανένα προσόν ή επιστημονικό μητρώο δημοσιεύσεων σε αυτόν τον τομέα και ουσιαστικά απορρίπτει το συμπέρασμα των εμπειρογνωμόνων κάθε αξιόπιστου επιστημονικού οργανισμού σε όλο τον κόσμο», δήλωσε ο Bob Ward, διευθυντής πολιτικής και επικοινωνίας στο Grantham Research Institute on Climate Change and the Environment στο London School of Economics, με τον οποίο επικοινώνησε τηλεφωνικά στις 19 Αυγούστου το AFP.

Η τρέχουσα κλιματική αλλαγή δεν αποτελεί μέρος των «φυσιολογικών κύκλων» του κλίματος

Ο Catt δήλωσε ότι οι παγκόσμιες θερμοκρασίες έχουν αυξηθεί και μειωθεί κατά τη διάρκεια χιλιετιών και ότι η θέρμανση του πλανήτη τις τελευταίες δεκαετίες δεν οφείλεται σε ανθρώπινα αίτια, δηλώνοντας σε ένα σημείο ότι «το CO2 δεν έχει αποδεδειγμένη επίδραση στο κλίμα».

«Για τα τελευταία 10.000 χρόνια, που είναι μια σύντομη θερμή περίοδος μέσα σε έναν κύκλο παγετώνων, ανεβοκατεβαίνει περίπου έναν βαθμό στον ισημερινό, δύο βαθμούς στους πόλους, περίπου κάθε χίλια χρόνια και αυτό είναι απολύτως φυσιολογικό και τα ποσοστά ανόδου τώρα ... δεν είναι επίσης ασυνήθιστα», είπε.

Ο Ward και ο Ed Hawkins, καθηγητής κλιματικής επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Reading, με τον οποίο το AFP είχε τηλεφωνιή επικοινωνία στις 19 Αυγούστου, δήλωσαν ότι διακυμάνσεις της θερμοκρασίας συγκρίσιμες με την τρέχουσα αύξηση της θερμοκρασίας δεν έχουν συμβεί σε αυτή τη χρονική κλίμακα κατά τα τελευταία 10.000 χρόνια.

«Οι παγκόσμιες θερμοκρασίες έχουν ταλαντευθεί σε ένα μεγάλο εύρος στο παρελθόν, αλλά αυτές οι αλλαγές χρειάζονται δεκάδες χιλιάδες χρόνια για να συμβούν. Καταλαβαίνουμε ότι υπάρχουν φυσικά αίτια για αυτούς τους κύκλους, λόγω της τροχιάς της Γης γύρω από τον ήλιο. Οι επιστήμονες του κλίματος το μελετούν αυτό εδώ και αιώνες», δήλωσε ο Hawkins.

«Αυτό που βλέπουμε τα τελευταία 2.000 χρόνια είναι μια πολύ ήπια πτώση, και ξαφνικά στο τέλος βλέπουμε μια ραγδαία άνοδο της θερμοκρασίας, πολύ πάνω από οτιδήποτε έχουμε δει τα τελευταία 2.000 χρόνια», πρόσθεσε.

«Ο ισχυρισμός ότι αυτό είναι φυσιολογικό δεν είναι απλά αληθινός - είναι πολύ αφύσικο όταν κοιτάμε πίσω στα παγκόσμια αρχεία, πολύ έξω από οτιδήποτε έχουμε δει τα τελευταία 2.000 χρόνια από την άποψη της ταχύτητας και της χωρικής συνοχής» της ανόδου.

Η Διακυβερνητική Επιτροπή του ΟΗΕ για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC) συνοψίζει την τάση σε ένα διάγραμμα στην αρχή της μεγάλης έκθεσής του Αυγούστου 2021.

Το αριστερό διάγραμμα δείχνει την απότομη άνοδο της θερμοκρασίας τα τελευταία 150 χρόνια. Στο δεξιό διάγραμμα, η μπλε γραμμή στο κάτω μέρος δείχνει πόσο χαμηλότερες θα ήταν οι παγκόσμιες θερμοκρασίες χωρίς την επίδραση των ανθρώπων που απελευθερώνουν CO2 και άλλα αέρια του θερμοκηπίου καίγοντας ορυκτά καύσιμα:

Το διάγραμμα δείχνει ότι οι ανθρωπογενείς εκπομπές θερμαίνουν τον πλανήτη. Αριστερά: έξαρση της αύξησης της θερμοκρασίας από το 1850. Δεξιά: η αύξηση της θερμοκρασίας θα ήταν μικρότερη χωρίς τις ανθρωπογενείς εκπομπές. ( IPCC / Sixth Assessment Report)

Ο ισχυρισμός ότι η πρόσφατη αύξηση της θερμοκρασίας είναι φυσιολογική, επειδή οι θερμοκρασίες έχουν παρατηρηθεί να αυξάνονται και να μειώνονται επί χιλιετίες, «είναι απλώς μια ανόητη λογική», δήλωσε ο Mike Lockwood, καθηγητής Φυσικής του διαστημικού περιβάλλοντος, επίσης στο Πανεπιστήμιο του Reading, σε email στις 19 Αυγούστου.

«Είναι βέβαια αλήθεια ότι οι θερμοκρασίες έχουν αυξηθεί και μειωθεί στο παρελθόν, αλλά αυτό δεν αποτελεί λόγο για να υποθέσουμε ότι η σημερινή αλλαγή έχει τα ίδια αίτια με τις προηγούμενες».

Η IPCC επανεξετάζει μελέτες για να συνοψίσει την κατάσταση των γνώσεων σχετικά με το πώς ο άνθρωπος προκαλεί την αλλαγή του κλίματος, χρησιμοποιώντας εκθέσεις που συντάσσονται από εκατοντάδες επιστήμονες σε δεκάδες χώρες. Στο πρώτο μέρος της τελευταίας σημαντικής έκθεσής της το 2021 ανέφερε: «Είναι αδιαμφισβήτητο ότι η ανθρώπινη επιρροή έχει θερμάνει την ατμόσφαιρα, τους ωκεανούς και την ξηρά».

Ο ήλιος δεν προκαλεί υπερθέρμανση του πλανήτη

Οι επιστήμονες συμφωνούν ότι οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα από την καύση ορυκτών καυσίμων από τον άνθρωπο έχουν αυξήσει το φαινόμενο του θερμοκηπίου, ανεβάζοντας το επίπεδο του διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα, το οποίο παγιδεύει τη θερμότητα κοντά στην επιφάνεια της Γης.

Ο Catt υποβάθμισε το φαινόμενο του θερμοκηπίου και δήλωσε ότι άλλοι παράγοντες προκαλούν την υπερθέρμανση του πλανήτη. «Είναι ένα πολύ μικρό φαινόμενο, το φαινόμενο του θερμοκηπίου, μέσα στις συνολικές παραμέτρους της ατμόσφαιρας. Υπάρχουν πολύ μεγαλύτερα πράγματα που λειτουργούν, όπως ο ήλιος που λάμπει πάνω της και η βαρύτητα που τραβάει την ατμόσφαιρα στο έδαφος ... τα σύννεφα είναι ο έλεγχος της σταθερότητας του κλίματος της Γης», είπε.

Οι επιστήμονες απάντησαν επικαλούμενοι καλά τεκμηριωμένα ευρήματα που δείχνουν ότι οι διακυμάνσεις του ήλιου δεν ήταν αρκετά ισχυρές ώστε να αλλάξουν το κλίμα της Γης.

Ο Lockwood δήλωσε ότι η ηλιακή δραστηριότητα αυξήθηκε τη δεκαετία 1950-1960 και υποχώρησε ξανά το 2008-2019, ακόμη και όταν η άνοδος της παγκόσμιας θερμοκρασίας επιταχύνθηκε. «Αυτό δείχνει πόσο πολύ μικρές είναι όλες οι ηλιακές επιδράσεις σε σύγκριση με τις πραγματικές αιτίες της αύξησης της παγκόσμιας θερμοκρασίας», δήλωσε.

Παρέθεσε τα ακόλουθα διαγράμματα, τα οποία προέρχονται από τη σειρά κλιματικών δεδομένων HadCRUT, του βρετανικού Γραφείου Μετεωρολογίας. Οι δύο πάνω καμπύλες δείχνουν ότι οι παγκόσμιες θερμοκρασίες (πάνω) και η συγκέντρωση CO2 (δεύτερη από πάνω) αυξάνονται από τη δεκαετία του 1960, ενώ ο αριθμός των ηλιακών κηλίδων - δείκτες της ηλιακής ενέργειας (τρίτο διάγραμμα) - και η συνολική ηλιακή ακτινοβολία (κάτω διάγραμμα) έχουν συνολικά μειωθεί:

Τα διαγράμματα που βασίζονται σε δεδομένα του Met Office δείχνουν ότι οι παγκόσμιες θερμοκρασίες και τα επίπεδα CO2 αυξάνονται ακόμη και όταν οι ηλιακές κηλίδες και η ηλιακή ακτινοβολία μειώνονται. ( Mike Lockwood / University of Reading)

Ο Hawkins είπε: «Έτσι κατανοούμε τις διακυμάνσεις στην παραγωγή του Ήλιου. Ο Ήλιος έχει έναν κύκλο περίπου 11 ετών. Δεν βλέπουμε μεγάλες 11ετείς μεταβολές στο κλίμα, οπότε αυτό δεν μπορεί να έχει μεγάλο αντίκτυπο».

Είπε ότι αυτό που είναι γνωστό είναι «ότι ο Ήλιος έγινε ελαφρώς λιγότερο φωτεινός τα τελευταία 50 χρόνια, όταν δηλαδή παρατηρήθηκε η ταχύτερη αύξηση της θερμοκρασίας».

Η αμερικανική διαστημική υπηρεσία NASA συνοψίζει τον αντίκτυπο της ηλιακής ακτινοβολίας στο κλίμα της Γης εδώ. «Η ενεργειακή παραγωγή του Ήλιου μεταβάλλεται μόνο κατά 0,15% κατά τη διάρκεια του κύκλου, λιγότερο από αυτό που θα χρειαζόταν για να επιφέρει την αλλαγή στο κλίμα που βλέπουμε», αναφέρει.

«Αν ο Ήλιος οδηγούσε στην αύξηση της θερμοκρασίας της Γης, θα περίμενε κανείς να δει την ανώτερη ατμόσφαιρα να θερμαίνεται όλο και περισσότερο», προσθέτει. «Αντ' αυτού, οι μετρήσεις δείχνουν ότι η κατώτερη ατμόσφαιρα θερμαίνεται, ενώ η ανώτερη ατμόσφαιρα ψύχεται».

Το συμπέρασμα επαναλαμβάνεται σε περίληψη της Παγκόσμιας Μετεωρολογικής Ένωσης. «Η άνοδος των θερμοκρασιών - που λιώνουν τους πάγους και θερμαίνουν τους ωκεανούς - οφείλεται στα μακρόβια αέρια του θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα», αναφέρεται.

Η επιβεβαίωση ότι η αύξηση της θερμοκρασίας στην επιφάνεια της Γης οφείλεται στα αυξημένα επίπεδα CO2 προήλθε από ένα μοντέλο που ανέπτυξε ο ιαπωνο-αμερικανός κλιματολόγος Syukuro Manabe. Ο ίδιος κέρδισε το βραβείο Νόμπελ Φυσικής το 2021 για το μοντέλο αυτό:

Γράφημα σχετικά με τους νικητές του βραβείου Νόμπελ Φυσικής 2021 και την έρευνα για τα κλιματικά μοντέλα. ( AFP / Gal ROMA, Sophie RAMIS)

Όσον αφορά το σχόλιο για τη βαρύτητα, οι επιστήμονες που ερωτήθηκαν από το AFP δήλωσαν ότι δεν ήταν σαφές τι εννοούσε ο Catt.

«Μήπως εννοεί τους τροχιακούς κύκλους του Milankovich;» δήλωσε ο Lockwood, αναφερόμενος στις διακυμάνσεις των τροχιακών περιφορών της Γης, που εξηγούνται από αυτό το άρθρο στον επίσημο ιστότοπο της NASA. «Η επίδρασή τους είναι γνωστή και κατανοητή. Οι αλλαγές είναι πολύ αργές σε σύγκριση με την πρόσφατη κλιματική αλλαγή».

Ο Γουόρντ δήλωσε επίσης ότι δεν είναι σίγουρος για το σχόλιο περί βαρύτητας. «Αν η βαρύτητα τραβάει την ατμόσφαιρα πιο κοντά, τότε θα έπρεπε να είμαστε σε θέση να το μετρήσουμε αυτό και θα είχε ήδη επίδραση σε εμάς τους ανθρώπους», είπε.

Όσον αφορά τα σύννεφα, οι επιστήμονες δήλωσαν ότι δεν οδηγούν την κλιματική αλλαγή.

«Τα σύννεφα είναι μέρος του κλιματικού συστήματος και όχι μια εξωτερική επιρροή», δήλωσε ο Lockwood.

Ο Χόκινς δήλωσε ότι τα τρέχοντα μοντέλα λαμβάνουν υπόψη τους μικρές αλλαγές στις ιδιότητες των νεφών. «Έχουν αντίκτυπο, αλλά αυτός έχει συνυπολογιστεί».

Τα κλιματικά μοντέλα λαμβάνουν υπόψη τις φυσικές μεταβλητές

Στο τέλος του αποσπάσματος ο Catt επέκρινε τα υπολογιστικά μοντέλα που χρησιμοποιούν οι κλιματολόγοι για να μετρήσουν και να προβλέψουν τις επιπτώσεις της ανθρωπογενούς υπερθέρμανσης του πλανήτη.

«Η αρχική δήλωση είναι ότι το CO2 προκαλεί το πρόβλημα, ενώ στην πραγματικότητα μάλλον δεν το προκαλεί. Έτσι, αυτό που κάνουν είναι, ότι το παρακάμπτουν ήσυχα αυτό, αγνοούν το γεγονός ότι το κλίμα αλλάζει με φυσικό τρόπο, τροφοδοτούν στα μοντέλα τους μια αιτιώδη σχέση με το διοξείδιο του άνθρακα», είπε.

Οι επιστήμονες που ερωτήθηκαν αρνήθηκαν ότι τα μοντέλα είναι στρεβλά με αυτόν τον τρόπο. Ο Hawkins δήλωσε ότι οι φυσικοί παράγοντες που αναφέρθηκαν είναι εδώ και καιρό γνωστοί και λαμβάνονται υπόψη στους υπολογισμούς.

«Τα μοντέλα απεικονίζονται, σε ορισμένες περιπτώσεις, σε εκατομμύρια γραμμές κωδικού. Κωδικοποιούμε σε έναν υπολογιστή όλη την κατανόησή μας για τη φυσική, τη χημεία και τη βιολογία της ατμόσφαιρας, των ωκεανών και της ξηράς. Αυτή είναι η ίδια βάση με εκείνη των μοντέλων πρόγνωσης καιρού, τα οποία οι περισσότεροι άνθρωποι αναγνωρίζουν ότι αναπαριστούν την ατμόσφαιρα με μεγάλη ακρίβεια», είπε.

«Αλλά το γεγονός ότι το CO2 απορροφά την υπέρυθρη ακτινοβολία είναι κάτι που μπορείτε να μετρήσετε σε ένα σχολικό εργαστήριο. Αν αλλάξετε το επίπεδο των αερίων του θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα, η θερμοκρασία του πλανήτη θα αλλάξει».

Ο τρόπος με τον οποίο η ανθρώπινη δραστηριότητα διαταράσσει τον κύκλο του άνθρακα. ( AFP / Eléonore HUGHES, Sophie RAMIS)

Ο Lockwood δήλωσε ότι το νόημα των μοντέλων είναι να ελέγχονται μεταβλητές όπως οι φυσικοί παράγοντες που αναφέρθηκαν.

«Οι τεχνικές ανίχνευσης-καταλογισμού χρησιμοποιούν κλιματικά μοντέλα για να προσδιορίσουν τη σχετική συμβολή των ανθρωπογενών και των φυσικών αιτιών», είπε. «Μπορούν να το κάνουν αυτό ειδικά μόνο επειδή τα μοντέλα προβλέπουν και επιτρέπουν τόσο τις ανθρωπογενείς όσο και τις φυσικές επιδράσεις. Η ιδέα ότι οι τελευταίες αγνοούνται είναι γελοία».

Ο Catt υποστήριξε ότι πολλές από τις μελέτες που επικαλούνται προβλέψεις και βασίζονται σε κλιματικά μοντέλα, «δεν μπορούν να αναπαραχθούν» για να χρησιμοποιηθούν για σκοπούς επιστημονικού ελέγχου.

«Οι άνθρωποι επινοούν αυτά τα πράγματα, τα τροφοδοτούν σε μοντέλα και λένε ότι τα αποδείξαμε επειδή το μοντέλο το λέει», είπε. «Τα κλιματικά μοντέλα κατά μέσο όρο παράγουν... 250% σφάλμα στην ποσότητα της αύξησης της θερμοκρασίας που προβλέπουν».

Δεν ανέφερε κάποια πηγή για τον αριθμό αυτό.

Ο Ward του Grantham Research Institute δήλωσε ότι τα μοντέλα έχουν μακρά ιστορία και έχουν επανειλημμένα αναθεωρηθεί από τους επιστήμονες.

«Τα μοντέλα δοκιμάζονται με βάση την ικανότητά τους να αναπαράγουν τις πρόσφατες τάσεις του κλίματος και εκείνα που είναι επιτυχή είναι αυτά που καταλήγουν να χρησιμοποιούνται για να κάνουν προβλέψεις για το μέλλον», είπε.

«Δεν θα εμπιστευόσασταν ένα αυτοκίνητο ή μια γέφυρα ή ένα κτίριο που έχει σχεδιαστεί χωρίς τη χρήση ενός μοντέλου υπολογιστή. Αν κάποιος μηχανικός προσπαθούσε να κατασκευάσει κάτι στις μέρες μας χωρίς τη χρήση μοντέλου, θα τον γελοιοποιούσαν», πρόσθεσε ο Ward.

Όσον αφορά τον ισχυρισμό του Catt, πρόσθεσε: «Ο μόνος τρόπος για να τη γλιτώσει είναι να ισχυριστεί ότι υπάρχει μια παγκόσμια συνωμοσία μεταξύ εκατοντάδων χιλιάδων επιστημόνων που όλοι γνωρίζουν ότι αυτά τα μοντέλα είναι ελαττωματικά αλλά αρνούνται να πουν κάτι γι' αυτό - και αυτό είναι απλά ανόητο».

Το Met Office δημοσίευσε μια περιγραφή του κλιματικού του μοντέλου HadGEM3 σε ένα ερευνητικό άρθρο εδώ.

Πολιτικό κλίμα

Ο Catt έκανε ζωντανή συνέντευξη με τον Richard Tice, πρώην μέλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και ηγέτη του δεξιού κόμματος Reform UK, πρώην βρετανικό πολιτικό κόμμα που υποστήριξε το Brexit.

Ο Ward έκρινε ότι η κάλυψη στο TalkTV ήταν «πολιτικά καθοδηγούμενη», απευθυνόμενος σε ένα ακροατήριο «σκληροπυρηνικών σκεπτικιστών της πολιτικής για την κλιματική αλλαγή, που πιστεύουν ότι το net-zero [πολιτική κλιματικών στόχων] ευθύνεται για την ενεργειακή κρίση».

Θεωρεί ότι ο Catt είναι τακτικός σχολιαστής σε κύκλους και μέσα ενημέρωσης που αρνούνται την κλιματική αλλαγή. Ο ερευνητικός ιστότοπος Desmog ανέφερε ότι δηλώσεις του Catt έχουν αναφερθεί στην βρετανική ομάδα άρνησης της κλιματικής επιστήμης CAR26, η οποία, σύμφωνα με τον ιστότοπο, έχει δεσμούς με το δεξιό κόμμα Reclaim Party.

Ο Tice αναφέρθηκε επίσης παρεμπιπτόντως στους πρόσφατους ισχυρισμούς για «καλά νέα ότι ο Μεγάλος Κοραλλιογενής Ύφαλος» έχει «επίπεδα ρεκόρ κάλυψης κοραλλιών». Το AFP ασχολήθηκε με σχετικούς παραπλανητικούς ισχυρισμούς για το θέμα αυτό σε έναν άλλο πρόσφατο έλεγχο γεγονότων στα αγγλικά.

Περισσότεροι από τους ελέγχους του AFP σχετικά με ισχυρισμούς που σχετίζονται με το κλίμα είναι διαθέσιμοι εδώ στα ελληνικά και εδώ στα αγγλικά.

Μετάφραση και προσαρμογή
ΚΛΙΜΑ